Baza wiedzy

Pacjent już jest w przychodni. Czy wykorzystujesz ten moment, żeby mówić o profilaktyce?

Maciej Skrzetuski 2026-10-29

Pacjentka po pięćdziesiątce siedzi pod gabinetem lekarza rodzinnego. Na ścianie przed nią wisi kartka o szczepieniu z poprzedniego sezonu, regulamin rejestracji i ogłoszenie o godzinach pracy w wakacje. Z tej ściany nie dowie się, że w jej wieku program NFZ przewiduje mammografię co 24 miesiące. Nie dowie się też, że tutaj, w swojej przychodni, może uzyskać pomoc w przystąpieniu do programu „Moje zdrowie” i w wypełnieniu ankiety.

Na dotarcie do nowych pacjentów wydajesz pieniądze: na kampanie w internecie i pozycjonowanie strony. Ta pacjentka jest już Twoja: złożyła deklarację, przyszła osobiście i siedzi tam, gdzie mówisz do niej bez pośrednika. A ściana mówi o wakacjach.

Nowy plakat ani ekran sam jej na badanie nie zapisze. Badania pokazują, że same materiały informacyjne w poczekalniach nie gwarantują zmiany zachowań pacjentów, choć mogą zwiększać wiedzę i być punktem wyjścia do rozmowy z personelem. Poczekalnia działa więc inaczej niż billboard: zaczyna rozmowę, którą kończy lekarz albo rejestratorka, a od Ciebie zależy, czy ta rozmowa w ogóle się zacznie.

Sam plakat nie gwarantuje szczepienia, ale może zacząć rozmowę

We Francji sprawdzono to wprost: badanie z randomizacją w praktykach 75 lekarzy rodzinnych, 10 597 pacjentów po 65. roku życia lub z chorobą przewlekłą. W części poczekalni w sezonie 2014/2015 wisiały plakat i ulotki o szczepieniu przeciw grypie. Nie wykazano różnicy w liczbie wydanych dawek: ryzyko względne wyniosło 1,01 (przedział ufności od 0,97 do 1,05).

Przegląd 14 badań nad ekranami i innymi środkami audiowizualnymi w poczekalniach POZ mówi to samo ostrożniej: wiedza pacjentów prawdopodobnie rośnie, a wpływ na zachowania nie jest pewny. Autorzy zauważają jednak, że materiały potrafią wywołać rozmowę z lekarzem.

W Polsce, według Centrum e-Zdrowia, ponad połowa (53%) uczestników pierwszego roku „Moje zdrowie” zgłosiła się do programu tradycyjnie. Najczęściej wypełniali ankietę we własnej przychodni lub innej placówce z pomocą personelu, a pozostali korzystali z Internetowego Konta Pacjenta albo aplikacji mojeIKP. Terminów w skali kraju nie brakowało: w sierpniu 2026 r. e-rejestracja pokazywała setki tysięcy wolnych miejsc na mammografię i test HPV HR w ciągu 90 dni, a z programu raka piersi w ciągu dwóch lat skorzystało 32,77% uprawnionych kobiet. Dostępność terminów nie zawsze przekłada się na udział w badaniach. Jednym z elementów, na które przychodnia ma bezpośredni wpływ, jest sposób informowania pacjentów.

Część ściany należy do pacjenta z mocy przepisów

Najpierw sprawdź, czy wisi to, czego wymagają przepisy:

  • Prawa pacjenta: w formie pisemnej, „w swoim lokalu, w miejscu ogólnodostępnym” (art. 11 ust. 1 ustawy o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta).
  • Lista z § 11 ust. 4 OWU (punkty od 1 do 12 i dodany 10a): między innymi zasady zapisów, tryb skarg i dane Biura Rzecznika Praw Pacjenta. Godziny i miejsca świadczeń, udogodnienia dla osób niepełnosprawnych, adres i telefon najbliższej nocnej i świątecznej opieki oraz numery 112 i 999 mają być widoczne także z zewnątrz, chyba że przychodnia działa całodobowo (§ 11 ust. 5).
  • Standardy ochrony małoletnich: w widocznym miejscu w lokalu, w wersji zupełnej i skróconej, przeznaczonej dla małoletnich.

Jak ta tablica ginie pod kartkami, pokazuje tekst o tym, co pacjent widzi po wejściu do placówki.

Najmocniejszy argument daje jednak art. 12 ust. 1 tej samej ustawy: „Pacjent ma prawo do informacji o rodzaju i zakresie świadczeń zdrowotnych udzielanych przez podmiot udzielający świadczeń zdrowotnych, w tym o profilaktycznych programach zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych, realizowanych przez ten podmiot.” Ustawa każe stosować do tej informacji odpowiednio zdanie drugie art. 11 ust. 1, czyli udostępnić ją na piśmie, w lokalu, w miejscu ogólnodostępnym. Informacja o programach, które realizujesz, ma więc tę samą podstawę co prawa pacjenta i nie jest fanaberią marketingu. Ekran może ją powtarzać i rozwijać.

Obowiązek dotyczy programów, które przychodnia realizuje sama. Warto jednak informować również o programach realizowanych poza przychodnią, wskazując pacjentowi miejsce i sposób zapisania się na badanie. To już nie wymóg ustawy, tylko dobra praktyka.

Co pokazać na ekranie: świadczenie, warunek i jeden krok

Na ekranie działa konkret: dla kogo, jak często i co zrobić. Warunki przepisuj dokładnie, bo kto po ekranie usłyszy w rejestracji „nie kwalifikuje się Pani”, drugi raz ekranowi nie uwierzy. Profilaktyka to przy okazji jedno ze źródeł przychodu POZ poza stawką kapitacyjną.

  • „Moje zdrowie”: bilans nie częściej niż co 5 lat u osób od 20 do 49 roku życia i nie częściej niż co 3 lata u osób powyżej 49 roku życia (wiek liczony z roku urodzenia). Dla Ciebie: według aktualnego zarządzenia NFZ wartość rozliczeniowa świadczenia „bilans zdrowia osoby dorosłej” wynosi 341,25 zł w wieku od 20 do 59 lat i 366,45 zł w wieku 60 plus. Porada edukacyjna i część badań mają w tym samym załączniku osobne pozycje.
  • Profilaktyka CHUK: osoby od 35 do 65 lat bez rozpoznanej choroby układu krążenia, cukrzycy, przewlekłej choroby nerek ani hipercholesterolemii rodzinnej, bez porady CHUK w ostatnich 5 latach i bez bilansu „Moje zdrowie” w ostatnich 12 miesiącach. Dla Ciebie: wartość rozliczeniowa porady lekarza albo pielęgniarki POZ wynosi 148,02 zł.
  • Test HPV HR: kobiety od 25 do 64 lat, co 5 lat po ujemnym wyniku testu, jeśli w wywiadzie nie ma czynników ryzyka (przy zakażeniu HIV albo lekach immunosupresyjnych co 12 miesięcy, a po wcześniejszym wyniku dodatnim harmonogram zależy od kolejnych wyników).
  • Mammografia: kobiety od 45 do 74 lat, standardowo co 24 miesiące, w pracowni mammograficznej. Rozporządzenie nie przewiduje tu roli POZ, ale przychodnia może powiedzieć pacjentce, gdzie i jak zapisać się na badanie.
  • Rak płuca, nowy program NFZ: niskodawkowa tomografia komputerowa. O kwalifikacji decydują wiek i historia palenia, a w młodszej grupie wieku także dodatkowe czynniki ryzyka; realizator sprawdza też, czy pacjenta nie obejmują wyłączenia z programu. Badanie wymaga kwalifikacji u realizatora, ale nie wymaga skierowania. Zanim zaczniesz o nim informować, sprawdź w wyszukiwarce NFZ „Gdzie się leczyć”, czy program działa w Twoim województwie, i jakie są aktualne warunki udziału.
  • Szczepienia: jesienią grypa, a do 31 maja 2027 r. bezpłatne szczepienia przeciw HPV dla określonej grupy młodych dorosłych, wyłącznie szczepionką dwuwalentną wskazaną przez GIS. Obejmują osoby, które ukończyły 18, a nie ukończyły 26 lat, nie były dotąd szczepione i przyjmą pierwszą dawkę przed ukończeniem 25 lat. Trzy dawki w schemacie 0, 1 i 6 miesięcy trzeba podać do końca maja, więc według GIS szczepienie należy rozpocząć w październiku albo w listopadzie 2026 r. Pula wynosi 51 tys. dawek, czyli na 17 tys. osób. Dla Ciebie: według GIS szczepienie jest rozliczane w ramach stawki kapitacyjnej, bez dodatkowej płatności.

72 plakaty na 23 tematy, czyli gdzie ginie uwaga pacjenta

W 19 przychodniach w angielskim Brighton i Hove badacze policzyli, co wisi w poczekalniach: średnio 72 plakaty na 23 tematy i 53 ulotki na 24 tematy, wiele z nich nieaktualnych i słabo przygotowanych. Większość ankietowanych pacjentów te materiały zauważa i uznaje za przydatne, tylko ściana mówi do nich o wszystkim naraz.

Drugim problemem jest czas. Przegląd zakresowy z 2023 roku, obejmujący 116 prac o poczekalniach, opisuje w badaniach interwencyjnych korzystne tendencje w wiedzy zdrowotnej pacjentów, ale korzyść słabła po 3 do 6 miesiącach.

Granica: informacja o zdrowiu to co innego niż reklama leku

Reklama leku kierowana do publicznej wiadomości może w przychodni wisieć tylko w poczekalni (§ 11 ust. 2 rozporządzenia Ministra Zdrowia w sprawie reklamy produktów leczniczych). Ust. 3 tego samego paragrafu dodaje: „Reklama produktu leczniczego kierowana do publicznej wiadomości prowadzona w aptekach i zakładach leczniczych podmiotów leczniczych nie może polegać na stosowaniu form dźwiękowych i audiowizualnych.” Analogiczny zakaz dla wyrobów medycznych zawiera § 5 ust. 3 rozporządzenia w sprawie ich reklamy.

Materiały, które są reklamą produktu leczniczego albo wyrobu medycznego, podlegają więc szczególnym ograniczeniom formy i miejsca prezentacji, także jako przekaz audiowizualny. Takiej reklamy nie należy jednak utożsamiać z neutralną informacją o profilaktyce czy o świadczeniach zdrowotnych, a to, czy konkretny film jest reklamą, ocenia prawnik. Reklamę leku prowadzi zresztą „wyłącznie” podmiot odpowiedzialny albo ktoś na jego zlecenie (art. 60 ust. 1 Prawa farmaceutycznego).

O własnych świadczeniach przychodnia informować musi, ale art. 14 ust. 1 ustawy o działalności leczniczej stawia warunek: „Treść i forma tych informacji nie mogą mieć cech reklamy.” Ustawa tych cech nie definiuje, granica jest sporna, a przy konkretnym plakacie rozstrzyga ją prawnik, nie grafik.

Po stronie leków kategorię wyłączoną z pojęcia reklamy wskazuje art. 52 ust. 3 pkt 5 Prawa farmaceutycznego: za reklamę nie uważa się „informacji dotyczących zdrowia lub chorób ludzi i zwierząt, pod warunkiem że nie odnoszą się nawet pośrednio do produktów leczniczych.” Plakat z nazwą handlową szczepionki ocenia się w świetle słów „nawet pośrednio” i art. 60, więc przed drukiem sprawdź go w LEX-ie albo u prawnika.

Pięć ruchów, które wdrożysz od jutra

  1. Jeden temat na miesiąc: ekran, tablica i okienko mówią o tym samym świadczeniu.
  2. Zdanie przy okienku: rejestratorka dostaje jedno pytanie spójne z ekranem, na przykład „Czy korzystała już Pani z programu «Moje zdrowie»? Możemy pomóc Pani rozpocząć udział w programie”. Pacjentka słyszy je wtedy drugi raz, a nie pierwszy.
  3. Pytanie lekarza: „Robił Pan już badania w programie profilaktyki chorób serca?” otwiera rozmowę, podczas której lekarz może sprawdzić, czy pacjent kwalifikuje się do programu CHUK, i zaproponować odpowiednie działania profilaktyczne.
  4. Data ważności na każdej kartce: w rogu „ważne do…”, a raz w miesiącu ktoś z zespołu zdejmuje wszystko po terminie. Żadnego tematu nie trzymaj na ekranie dłużej niż kwartał.
  5. Liczba zamiast wrażenia: porównaj liczbę ankiet „Moje zdrowie” albo porad CHUK w miesiącu tematu i w miesiącu poprzednim. Jak dobrać takie wskaźniki, opisuje tekst o trzech liczbach, które warto mierzyć w marketingu przychodni.

Ściana w poczekalni nie gwarantuje, że pacjent zapisze się na badanie. Może za to zacząć rozmowę, którą rejestratorka i lekarz dokończą tego samego dnia, a pacjent, który usłyszy to samo przy okienku i w gabinecie, ma powód, żeby zapytać o termin.

Stan prawny i dane: 18 października 2026 r. Przepisy według tekstów ujednoliconych i jednolitych w bazie ELI Kancelarii Sejmu. Wartości rozliczeniowe według załącznika nr 1 do zarządzenia nr 22/2025/DSOZ w brzmieniu nadanym zarządzeniem nr 69/2026/DSOZ, informacje o programie profilaktyki raka płuca według komunikatów NFZ z 11 września i 2 października 2026 r., warunki szczepień przeciw HPV według komunikatu GIS z 2 października 2026 r. Tekst opisuje brzmienie przepisów i nie zastępuje porady prawnej w sprawie konkretnego materiału.

Źródła

  1. Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, tekst ujednolicony (t.j. Dz.U. 2024 poz. 581 z późn. zm.), art. 11 i 12: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2009/417/text/U/D20090417Lj.pdf. Dostęp: 18.10.2026.
  2. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 8 września 2015 r. w sprawie ogólnych warunków umów o udzielanie świadczeń opieki zdrowotnej, t.j. Dz.U. 2026 poz. 712 z późn. zm., § 11: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/712/text.pdf ; ustawa o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, t.j. Dz.U. 2026 poz. 110 z późn. zm., art. 22b i 22c. Dostęp: 18.10.2026.
  3. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 listopada 2008 r. w sprawie reklamy produktów leczniczych, t.j. Dz.U. 2023 poz. 1648 z późn. zm., § 11: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2008/1327 ; rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 kwietnia 2023 r. w sprawie reklamy wyrobów medycznych, Dz.U. 2023 poz. 817, § 5: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2023/817/text.pdf. Dostęp: 18.10.2026.
  4. Ustawa z dnia 6 września 2001 r. Prawo farmaceutyczne, tekst ujednolicony, art. 52 i 60: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2001/1381/text/U/D20011381Lj.pdf ; ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, tekst ujednolicony, art. 14: https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2011/654/text/U/D20110654Lj.pdf. Dostęp: 18.10.2026.
  5. Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 6 listopada 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu programów zdrowotnych, t.j. Dz.U. 2026 poz. 1310 (programy profilaktyki raka szyjki macicy, raka piersi i raka płuca): https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2026/1310/text.pdf ; rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 24 września 2013 r. w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu podstawowej opieki zdrowotnej, zmienione rozporządzeniem z dnia 30 kwietnia 2025 r., Dz.U. 2025 poz. 584 („Moje zdrowie”, CHUK): https://api.sejm.gov.pl/eli/acts/DU/2025/584/text.pdf. Dostęp: 18.10.2026.
  6. Zarządzenie nr 69/2026/DSOZ Prezesa NFZ z 22 lipca 2026 r. (wartości świadczeń POZ od 1 sierpnia 2026 r.), załącznik nr 1, pozycje 1.2, 2.6, 8.1 i 8.2: https://www.nfz.gov.pl/zarzadzenia-prezesa/zarzadzenia-prezesa-nfz/zarzadzenie-nr-692026dsoz,7953.html. Dostęp: 18.10.2026.
  7. Narodowy Fundusz Zdrowia, „Ogłosiliśmy konkursy do programu profilaktyki raka płuca. Czym jest badanie NDTK?”, 11.09.2026: https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/oglosilismy-konkursy-do-programu-profilaktyki-raka-pluca-czym-jest-badanie-ndtk,9011.html ; „Pierwsze umowy podpisane. Rusza program profilaktyki raka płuca”, 2.10.2026, aktualizacja 6.10.2026: https://www.nfz.gov.pl/aktualnosci/aktualnosci-centrali/pierwsze-umowy-podpisane-rusza-program-profilaktyki-raka-pluca,9023.html. Dostęp: 18.10.2026.
  8. Główny Inspektor Sanitarny, „Komunikat GIS: bezpłatne szczepienia przeciw HPV dla osób w wieku 19-26 lat – zasady od 1 października 2026 r.”, 2.10.2026: https://www.gov.pl/web/gis/komunikat-gis-bezplatne-szczepienia-przeciw-hpv-dla-osob-w-wieku-1926-lat–zasady-od-1-pazdziernika-2026-r. Dostęp: 11.10.2026.
  9. Ministerstwo Zdrowia, „Ministerstwo Zdrowia zmienia komunikację o profilaktyce. Spersonalizowane SMS-y i mojeIKP mają zwiększyć udział w badaniach profilaktycznych Polaków”, 20.08.2026: https://www.gov.pl/web/zdrowie/ministerstwo-zdrowia-zmienia-komunikacje-o-profilaktyce-spersonalizowane-sms-y-i-mojeikp-maja-zwiekszyc-udzial-w-badaniach-profilaktycznych-polakow ; Centrum e-Zdrowia, „Pierwszy rok programu profilaktycznego Moje Zdrowie”, 5.05.2026: https://www.cez.gov.pl/pl/page/o-nas/aktualnosci/pierwszy-rok-programu-profilaktycznego-moje-zdrowie-sukces-ktory. Dostęp: 11.10.2026.
  10. Berkhout C i wsp. Randomized controlled trial on promoting influenza vaccination in general practice waiting rooms. PLoS One 2018;13(2):e0192155, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29425226/ ; Berkhout C i wsp. Audiovisual aids in primary healthcare settings’ waiting rooms. A systematic review. Eur J Gen Pract 2018;24(1):202-210, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30132369/.
  11. Maskell K, McDonald P, Paudyal P. Effectiveness of health education materials in general practice waiting rooms: a cross-sectional study. Br J Gen Pract 2018;68(677):e869-e876, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30348885/ ; McDonald CE i wsp. Do health service waiting areas contribute to the health literacy of consumers? A scoping review. Health Promot Int 2023;38(4):daad046, https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/37440256/.